Achtergrond · 1 april 2026 · Schaarse vergunningen en coffeeshops
In vrijwel elke gemeente met coffeeshops staat één zin in het beleid die zelden wordt uitgelegd: er mogen niet meer dan X coffeeshops zijn. Dat getal is bijna nooit onderbouwd met actueel onderzoek. Het is historisch gegroeid, overgenomen uit een eerdere nota of afgekeken bij een vergelijkbare gemeente.
Rond die zin is de laatste jaren een juridische discussie ontstaan over schaarse vergunningen: als er meer belangstellenden dan plekken zijn, moet de gemeente dan verdelen, verloten en periodiek herverdelen? Dat is de verkeerde eerste vraag. De eerste vraag is waarom er een maximum is.
Dit artikel zet de chronologie op een rij, benoemt wat de rechtspraak feitelijk oordeelde, laat zien hoe de VNG-handreiking dezelfde volgorde aanhoudt en eindigt met onze conclusie.
Chronologie
2016
De Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State formuleert in de zaak over een speelautomatenhal in Vlaardingen het uitgangspunt voor schaarse vergunningen: als een bestuursorgaan een beperkt aantal plekken vergeeft, moet het gelijke kansen bieden en het proces transparant inrichten. Dit is het kader waar latere discussies naar verwijzen.
13 september 2023
De Afdeling oordeelt dat een gedoogverklaring voor een coffeeshop geen vergunning is in de zin van de Dienstenrichtlijn (ECLI:NL:RVS:2023:3431). Daarmee gelden de verdelingsregels uit die richtlijn niet automatisch voor coffeeshops.
2024
De BCD begint gemeenten en de VNG systematisch te wijzen op de onderbouwing achter maximumstelsels: welk probleem lost het plafond op, welke feiten liggen eronder en wanneer is het voor het laatst getoetst? In brieven en gesprekken staat één punt centraal: maximeren is een beleidskeuze, geen wettelijke verplichting.
oktober 2024
De VNG publiceert de handreiking Schaarse vergunningen. Die begint niet bij de verdeling, maar bij de beleidskeuze: eerst de vraag of een beperking nodig en evenredig is, daarna pas de vraag hoe je verdeelt.
30 april 2025
De Afdeling doet uitspraak in de Heerlense zaak (ECLI:NL:RVS:2025:1925). De Dienstenrichtlijn wordt niet van toepassing verklaard; wel komt de looptijd van de gedoogverklaring aan de orde. De uitspraak is daarmee vooral relevant voor de vraag hoe lang een gedoogverklaring mag doorlopen — niet voor een verdeelplicht.
16 september 2025
De BCD spreekt in bij de gemeenteraad van Amersfoort over het coffeeshopbeleid en de onderbouwing van het maximum. De boodschap: regie op kwaliteit en omgeving is mogelijk zonder numeriek plafond.
12 december 2025
Rechtbank Midden-Nederland doet uitspraak (ECLI:NL:RBMNE:2025:7604) over feitelijke schaarste en de positie van gedoogverklaringen. Ook hier: feitelijke schaarste is niet hetzelfde als een schaarse vergunning in juridische zin.
2026
Het gesprek verschuift van 'moeten wij verloten?' naar 'kunnen wij ons maximum uitleggen?'. De BCD werkt de lijn uit in een handreiking voor gemeenten, met een checklist en het alternatief: normeren in plaats van maximeren.
Rechtspraak en juridisch kader
Speelautomatenhal Vlaardingen
ABRvS 2016
Het vertrekpunt voor gelijke kansen bij een beperkt aantal plekken. Het gaat over de manier waarop je verdeelt als je verdeelt — niet over de vraag of je moet beperken.
Gedoogverklaring is geen vergunning in de zin van de Dienstenrichtlijn
ABRvS 13 september 2023, ECLI:NL:RVS:2023:3431
Deze uitspraak is de kern van het dossier: de verdelingsregels van de Dienstenrichtlijn zijn niet zonder meer van toepassing op coffeeshopgedoogverklaringen.
Heerlen
ABRvS 30 april 2025, ECLI:NL:RVS:2025:1925
De Dienstenrichtlijn is niet van toepassing; de zaak gaat wel over de beperkte looptijd van de gedoogverklaring. Deze uitspraak wordt in het publieke debat regelmatig ruimer uitgelegd dan zij is.
Feitelijke schaarste is geen schaarse vergunning
Rb. Midden-Nederland 12 december 2025, ECLI:NL:RBMNE:2025:7604
Dat er meer belangstellenden dan plekken zijn, maakt de gedoogverklaring niet automatisch een schaarse vergunning met bijbehorende verdeelplicht.
De VNG-handreiking
De VNG-handreiking Schaarse vergunningen (oktober 2024) volgt dezelfde volgorde die wij in onze brieven aanhouden: eerst de beleidskeuze, dan de verdeling.
Dat is geen detail. Wie bij de verdeling begint, neemt het maximum als natuurverschijnsel aan. Wie bij de beleidskeuze begint, moet uitleggen welk probleem het plafond oplost — en dat is precies de vraag die in de meeste coffeeshopnota's onbeantwoord blijft.
- Is de beperking nodig voor een legitiem doel?
- Is zij evenredig, en is een minder ingrijpend alternatief beoordeeld?
- Is de onderbouwing actueel en toetsbaar?
Wat een maximum in de praktijk doet
Een numeriek plafond stuurt niet op kwaliteit. Het bevriest een situatie. Wie binnen staat, blijft binnen; wie kwaliteit wil toevoegen, komt er niet in; en de gemeente houdt geen instrument in handen om iets aan de bedrijfsvoering te verbeteren.
Bij bedrijfsopvolging wordt dat zichtbaar. Continuïteit van een gedoogde onderneming hangt dan af van een getal dat niemand meer kan uitleggen, in plaats van van de vraag of de exploitatie deugt.
Het alternatief: normeren in plaats van maximeren
Normeren betekent: eisen stellen aan de exploitatie in plaats van aan het aantal. Denk aan afstandsnormen, openingstijden, eisen aan beveiliging en toezicht, aan administratie en aan omgevingsbeheer.
Dat geeft de gemeente meer regie, niet minder. Een norm werkt continu en op iedere shop; een maximum werkt eenmalig en zegt niets over hoe er wordt gewerkt.
- Eisen aan bedrijfsvoering, administratie en integriteit
- Eisen aan veiligheid, toezicht en omgeving
- Handhaafbare normen in plaats van een getal in een nota
Onze conclusie
De juridische discussie over schaarse vergunningen is voor coffeeshops smaller dan hij vaak wordt voorgesteld: een gedoogverklaring is geen vergunning in de zin van de Dienstenrichtlijn, en uit feitelijke schaarste volgt geen zelfstandige plicht tot loting of periodieke herverdeling.
Wat wél overblijft is de bestuurlijke vraag: waarom is er een maximum, en kan de gemeente dat uitleggen? Onze conclusie is dat regie beter tot zijn recht komt via normeren dan via maximeren.