Formele reactie op de eerste evaluatie (T1) van het wietexperiment

In september is de eerste vervolgmeting van het experiment gesloten coffeeshopketen gepubliceerd. Wij hebben het rapport met deelnemende coffeeshopondernemers besproken en de bevindingen naast hun actuele praktijkervaringen gelegd. Ook hebben wij hierover gesproken tijdens onze reguleringssessie met gemeenten. Op basis daarvan hebben wij een formele reactie aangeboden aan de Begeleidings- en evaluatiecommissie experiment gesloten coffeeshopketen.

Ondernemers zijn blij met de gereguleerde bevoorrading en zien verbeteringen in de praktijk. Zij willen daarop voortbouwen. Tegelijkertijd blijven er knelpunten en veroorzaakt de onzekerheid over het vervolg veel onrust bij ondernemers, medewerkers en gemeenten.

Wat is T1 en wat volgt hierna?

T1 is de eerste vervolgmeting binnen het meerjarige onderzoek naar de werking en effecten van het experiment. Voorafgaand aan het experiment is met een nulmeting, T0, de uitgangssituatie onderzocht. T1 brengt de eerste ontwikkelingen na de start van de experimenteerfase in beeld. Het onderzoek kijkt onder meer naar de geslotenheid van de keten, het aanbod, cannabisgebruik, volksgezondheid, overlast en criminaliteit.

Het gaat om een tussentijdse meting. Volgens de onderzoeksplanning volgen de rapportages van T2 in 2027 en T3 in 2028. De evaluatie staat gepland voor de zomer van 2028. Een laatste meting, T4, is voorzien in het tweede kwartaal van 2029.

Gereguleerde bevoorrading geeft rust

Ondernemers zijn blij dat zij hun bevoorrading binnen een gereguleerde, controleerbare en transparante keten kunnen organiseren. Zij hoeven niet langer via de illegale achterdeur in te kopen. Dat geeft rust in de bedrijfsvoering, voor ondernemers en personeel.

De herkomst van producten is bekend, producten worden getest en er is informatie beschikbaar over de samenstelling. Ondernemers noemen de constante kwaliteit als een voordeel dat klanten waarderen. Ook zien zij verbeteringen in het assortiment. Een deel van de klanten die eerder vanwege het hasjaanbod waren uitgeweken, komt volgens ondernemers inmiddels terug.

Deze positieve ervaringen vormen een belangrijk uitgangspunt van onze formele reactie. Tegelijkertijd zijn er verschillen tussen coffeeshops en blijven verbeteringen nodig.

Werkbaarheid, assortiment en economische houdbaarheid

Bij track-and-trace zijn verbeteringen zichtbaar, onder meer door koppelingen met kassasystemen. De ervaringen lopen echter uiteen. Sommige ondernemers hebben weinig klachten, terwijl anderen dagelijks registraties controleren en corrigeren. Storingen worden als vervelend maar werkbaar beschreven en meestal snel opgelost.

Ook de afspraken over de weekvoorraad worden als werkbaar ervaren. Gemeenten hanteren daarbij verschillende berekeningen en werkwijzen. Ondernemers willen voldoende ruimte om rekening te houden met wisselende vraag, levermomenten en beschikbaarheid.

Het aanbod is verbeterd, maar niet iedere coffeeshop heeft toegang tot dezelfde producten, kwaliteit en voorwaarden. Vooral bij hasj sluiten karakter en prijs niet altijd aan op de voorkeuren van klanten. Meer beschikbare producten betekenen daardoor niet automatisch dat iedere coffeeshop een passend en continu beschikbaar assortiment kan aanbieden.

Daarnaast vragen wij aandacht voor de verhouding tussen productie, afzet en prijzen. Lagere prijzen kunnen de concurrentie met de illegale markt versterken, maar zetten ook omzet en marges onder druk. Mogelijke overproductie kan gevolgen hebben voor de stabiliteit van de keten.

Gebruik, voorlichting en veiligheid

Het rapport beschrijft grotere aankopen per transactie, zonder een gemeten toename van de gebruiksfrequentie. Ondernemers noemen de constante kwaliteit, grotere verpakkingen en aankopen voor meerdere dagen als mogelijke verklaringen. Wij hopen dat volgende metingen meer inzicht geven in de relatie tussen aankoopgedrag en gebruik.

Bij de concurrentie met de illegale markt spelen naast prijs ook gemak, bereikbaarheid en bezorging een rol. De coffeeshop biedt persoonlijk contact, voorlichting en een omgeving waarin de scheiding van markten wordt bewaakt.

Ondernemers willen klanten breder kunnen informeren dan alleen over het THC-percentage. Zij vragen aandacht voor informatie over andere productkenmerken en duidelijke voorlichting over edibles. Het aanvullende onderzoek van Trimbos kan hierbij waardevolle inzichten bieden.

Ook veiligheid en verpakkingen komen in onze reactie aan bod. Ondernemers geven aan dat de hogere handelsvoorraad in hun praktijk niet tot openbare-orde- of veiligheidsproblemen leidt. Vanuit gemeenten is tijdens onze reguleringssessie dezelfde ervaring gedeeld. Daarnaast bestaat behoefte aan kleinere en biologisch afbreekbare verpakkingen.

Onzekerheid belemmert verdere ontwikkeling

Ondernemers moeten nu beslissingen nemen over personeel, investeringen, leveranciersrelaties en hun bedrijfsvoering. Zij hebben hun werkwijze aangepast aan de gesloten keten, maar weten niet of zij die kunnen voortzetten. Ook medewerkers hebben vragen over de toekomst van hun werkzaamheden.

Vooralsnog is afbouw na afloop van het experiment het uitgangspunt. Pas vier maanden voor het einde wordt duidelijk of de gereguleerde keten toch kan worden voortgezet. Dat biedt onvoldoende ruimte om ondernemers, medewerkers en gemeenten zorgvuldig op een overgang voor te bereiden.

Ook buiten het experiment ontbreekt duidelijkheid. Hoewel er wordt gesproken over een andere inrichting van het coffeeshopbeleid, is nog niet duidelijk wat dit concreet betekent en wanneer veranderingen zouden ingaan. Gemeenten en coffeeshops moeten hun lokale beleid, uitvoering en bedrijfsvoering daarop kunnen voorbereiden.

Noodzakelijke keuzes worden hierdoor uitgesteld en verdere ontwikkeling wordt belemmerd. Dat vinden wij zeer onwenselijk. De onzekerheid kan bovendien de uitkomsten van het experiment beïnvloeden. Wanneer investeringen achterblijven en het behouden van personeel moeilijker wordt, beperkt dat de mogelijkheden om de keten verder te verbeteren. Ook in T1 komt de behoefte aan duidelijkheid naar voren bij telers die willen investeren.

Voorbereiding op het vervolg moet nu plaatsvinden

Verdere onderzoeksresultaten zijn nodig voor zorgvuldige besluitvorming. De voorbereiding op mogelijke vervolgstappen hoeft echter niet te wachten tot de eindevaluatie is afgerond.

Wij vinden het jammer dat het kabinet de eerdere toezegging om KPI’s te formuleren niet nakomt. Daarmee blijft voor ondernemers en gemeenten onduidelijk wanneer het experiment als geslaagd wordt beschouwd en welk toekomstperspectief daaraan wordt verbonden.

Er is een concrete planning nodig voor de besluitvorming en de voorbereiding van mogelijke vervolgstappen. Daaruit moet duidelijk worden welke scenario’s worden uitgewerkt, hoe de continuïteit van de keten wordt betrokken en wanneer ondernemers en gemeenten binnen en buiten het experiment meer zekerheid krijgen.

Bij een positief resultaat moet worden voorkomen dat eerst wordt afgebouwd wat daarna opnieuw moet worden opgebouwd. Wij blijven de praktijkervaringen delen en kijken uit naar de volgende vervolgmeting.