De eerste vervolgmeting van het Experiment gesloten coffeeshopketen is opgeleverd. Daarmee ligt voor het eerst een breed onderzoek op tafel naar wat er sinds de start van de experimenteerfase op 7 april 2025 daadwerkelijk is veranderd. De onderzoekers keken naar het functioneren van de gesloten keten, het productassortiment en de prijzen in coffeeshops, cannabisconsumptie, de illegale markt, volksgezondheid, leefbaarheid, veiligheid en criminaliteit.
Het algemene beeld na het eerste jaar is stabiel. De gereguleerde keten functioneert, het productassortiment is aanzienlijk breder geworden en regulering zorgt voor meer transparantie in de productie- en distributieketen. Tegelijkertijd zijn geen duidelijke verschillen gevonden tussen experiment- en vergelijkingsgemeenten als het gaat om cannabisconsumptie, gezondheid, leefbaarheid, veiligheid en de illegale markt. Het gaat om de eerste van vier jaarlijkse vervolgmetingen en daarmee nog niet om een eindevaluatie. De resultaten geven wel voor het eerst inzicht in de ontwikkelingen sinds de gereguleerde keten daadwerkelijk in werking is.
Geen toename van cannabisconsumptie
Een van de meest relevante uitkomsten is dat de introductie van gereguleerde cannabis vooralsnog niet gepaard gaat met een stijging van de gemeten cannabisconsumptie. De onderzoekers vinden geen significante verschillen tussen experiment- en vergelijkingsgemeenten in de ontwikkeling van de gebruiksfrequentie, het aantal gebruiksdagen per maand of het aantal joints per gebruiksdag. Het rapport concludeert op pagina 155 dat de verschillende indicatoren niet wijzen op een toename van het cannabisgebruik in de experimentgemeenten ten opzichte van de vergelijkingsgemeenten.
Wel kopen bezoekers in de experimentgemeenten meer wiet per transactie. Waar bij de nulmeting één gram de meest voorkomende aankoophoeveelheid was, is dat bij de eerste vervolgmeting vijf gram. Die grotere aankoophoeveelheid gaat vooralsnog echter niet gepaard met aanwijzingen voor een hogere consumptie. Dat maakt het onderscheid tussen aankoop en daadwerkelijke consumptie belangrijk.
Breder productassortiment
De gereguleerde markt is tegelijkertijd duidelijk veranderd. Het productassortiment in de experimentgemeenten is aanzienlijk breder geworden. Coffeeshops hebben meer verschillende soorten wiet en hasj op de menukaart en ook het aandeel coffeeshops dat edibles, vapes en concentraten verkoopt is toegenomen. De toename in productdiversiteit is in de experimentgemeenten sterker dan in de vergelijkingsgemeenten.
Bij hasj is die ontwikkeling goed zichtbaar. Het gemiddelde aantal verschillende hasjproducten in de experimentgemeenten is ongeveer verdubbeld. Ook alternatieve cannabisproducten zijn breder beschikbaar geworden. Vapes werden bij de nulmeting nog door geen van de onderzochte coffeeshops in de experimentgemeenten aangeboden, terwijl dit bij de eerste vervolgmeting bij 67 procent het geval was.
Daarmee begint het gereguleerde productassortiment een groter deel van de bestaande consumentenvoorkeuren te bedienen, maar de aansluiting is nog niet volledig. Vooral bij hasj en populaire producten worden knelpunten in de beschikbaarheid gemeld. De onderzoekers beschrijven een markt die nog in ontwikkeling is, waarin gereguleerde productie, beschikbaarheid en veranderende vraagpatronen nog niet volledig op elkaar zijn afgestemd.
Wiet wordt goedkoper en concurreert sterker op prijs
Ook de prijsontwikkeling geeft een gemengd maar interessant beeld. De gemiddelde prijs van wiet is in de experimentgemeenten sterker gedaald dan in de vergelijkingsgemeenten. Dat geldt ook specifiek voor nederwiet. Bij hasj is de ontwikkeling omgekeerd en is de gemiddelde prijs in de experimentgemeenten juist sterker gestegen. Voor joints met en zonder tabak lijkt in beide groepen sprake van een lichte prijsstijging.
Bij hasj plaatsen de onderzoekers zelf een belangrijke kanttekening. De stijging van de gemiddelde prijs lijkt niet te gelden voor de meest verkochte hasjproducten. De gemiddelde prijs van het meest verkochte hasjproduct bedroeg bij de nulmeting €9,99 en bij de eerste vervolgmeting €10,69, maar de spreiding bij de vervolgmeting is zeer groot. De onderzoekers concluderen daarom op pagina 62 dat de prijsstijging voor hasj niet lijkt te gelden voor de meest verkochte hasjproducten.
Vooral de ontwikkeling van de wietprijs is interessant voor de verhouding tot de illegale markt. Daarbij gaat het niet alleen om de dalende prijs. Coffeeshopbezoekers in de experimentgemeenten beoordelen ook de prijs-kwaliteitverhouding van wiet positiever dan bij de nulmeting. Ook Trimbos licht dit uit als een van de ontwikkelingen in de eerste vervolgmeting.
Juist die combinatie van prijs en kwaliteit is relevant omdat een lagere prijs een van de belangrijkste redenen is om cannabis buiten de coffeeshop te kopen. Bij de eerste vervolgmeting noemt 56 procent van de respondenten in experimentgemeenten de lagere prijs als reden om buiten de coffeeshop te kopen, tegenover 70 procent in vergelijkingsgemeenten. Ten opzichte van de nulmeting nam het aandeel dat de lagere prijs als reden noemt in experimentgemeenten met 9 procentpunt af, terwijl het in vergelijkingsgemeenten met 4 procentpunt toenam.
Dat verschil is niet statistisch significant en kan daarom niet als aangetoond effect van het experiment worden beschouwd. De onderzoekers vinden de ontwikkeling wel relevant genoeg om in hun conclusie expliciet rekening te houden met een mogelijke reactie van de illegale markt. Op pagina 158 schrijven zij dat het, gezien de prijsgedrevenheid van de illegale markt, mogelijk is dat deze in experimentgemeenten gaat reageren op de dalende prijzen voor gereguleerde wiet.
Daarmee ontstaat een eerste aanwijzing dat gereguleerde wiet zich op prijs ontwikkelt tot een concurrerender alternatief voor de illegale markt. De prijs daalt, consumenten beoordelen de prijs-kwaliteitverhouding positiever en het prijsvoordeel van de illegale markt wordt in experimentgemeenten minder vaak als aankoopmotief genoemd. Of deze ontwikkelingen daadwerkelijk leiden tot verdringing van de illegale markt, kan op basis van deze eerste vervolgmeting nog niet worden vastgesteld.
Illegale markt laat nog geen duidelijke verschuiving zien
Op de illegale markt zelf zien de onderzoekers vooralsnog geen eenduidig effect van het experiment. De gemiddelde prijs van illegale wiet daalde licht in zowel experiment- als vergelijkingsgemeenten. De prijs van illegale hasj bleef in experimentgemeenten ongeveer gelijk, terwijl deze in vergelijkingsgemeenten steeg. Geen van deze prijsverschillen kan statistisch significant aan het experiment worden toegeschreven.
Er is wel één statistisch significant verschil gevonden. De gemiddelde hoeveelheid hasj die per illegale transactie wordt gekocht stijgt in experimentgemeenten, terwijl deze in vergelijkingsgemeenten daalt. Volgens de onderzoekers kan dit samenhangen met de introductiefase en beperkingen van het gereguleerde hasjaanbod. Vervolgmetingen moeten uitwijzen of dit een tijdelijk verschijnsel is.
Het onderzoek kan nog geen uitspraken doen over een afname van de omvang van de illegale markt. Veel van de gevonden verschillen zijn klein of niet statistisch significant en het zicht op deze markt is beperkt. De volgende metingen moeten duidelijk maken of ontwikkelingen die nu binnen de gereguleerde markt zichtbaar worden, zoals de dalende wietprijs en de verbeterde beoordeling van de prijs-kwaliteitverhouding, uiteindelijk ook tot verschuivingen buiten de coffeeshop leiden.
Geen duidelijke negatieve ontwikkeling in leefbaarheid en veiligheid
Ook voor leefbaarheid en veiligheid vinden de onderzoekers geen overtuigende aanwijzingen dat het experiment tot veranderingen heeft geleid. De situatie rond coffeeshops wordt in het rapport uiteindelijk als stabiel en beheersbaar omschreven. Op pagina 160 concluderen de onderzoekers dat er sinds de start van het experiment geen betekenisvolle verschillen worden waargenomen in ervaren overlast of criminaliteit rond coffeeshops.
Sommige vormen van overlast worden in de leefbaarheidsenquête wel iets vaker genoemd in experimentgemeenten. Daaruit kan echter niet worden geconcludeerd dat die ontwikkeling door het experiment of door coffeeshops wordt veroorzaakt. De verschillende onderzoeksbronnen geven volgens de onderzoekers gezamenlijk geen overtuigende aanwijzingen dat het experiment invloed heeft gehad op de leefbaarheid en veiligheid rond coffeeshops.
Binnen de gereguleerde productieketen hebben zich eveneens incidenten voorgedaan. Bij teeltlocaties gaat het onder meer om geuroverlast en veiligheidsincidenten zoals inbraken en berovingen. Het onderzoek vindt vooralsnog echter geen aanwijzingen dat sprake is van een structureel of wijdverbreid verschijnsel dat zich bij alle teeltlocaties voordoet. Ook zijn er geen aanwijzingen voor nieuwe vormen van criminaliteit of voor een toename van bedreigingen van telers, vervoerders, coffeeshophouders of toezichthouders die samenhangen met het experiment.
Daarmee kan na deze eerste vervolgmeting niet worden geconcludeerd dat regulering de criminaliteit heeft teruggedrongen. Andersom zijn er vooralsnog evenmin aanwijzingen dat de gereguleerde keten tot nieuwe structurele veiligheidsproblemen heeft geleid.
Meer transparantie in de keten
Een ander resultaat is voor consumenten minder zichtbaar, maar raakt rechtstreeks aan de kern van het experiment. Door regulering is meer transparantie ontstaan in de productie- en distributieketen. Betrokken partijen beschikken over meer informatie over de herkomst en productieomstandigheden van cannabis en productie, transport en verkoop vinden vaker volgens gestandaardiseerde procedures plaats. Daarmee zijn ook de mogelijkheden voor toezicht op de keten toegenomen.
Dat vormt een wezenlijk verschil met de situatie buiten het experiment. Onder het bestaande gedoogbeleid wordt de verkoop vanuit coffeeshops onder voorwaarden toegestaan, terwijl voor de teelt en bevoorrading geen gereguleerd kader bestaat. In de aanbiedingsbrief bij het onderzoek wordt het maatschappelijk belang daarvan scherp omschreven. Het bestaande systeem brengt volgens de brief veiligheidsrisico''s met zich mee en "werkt criminaliteit in de hand".
Juist op dat punt kan deze eerste vervolgmeting nog geen antwoord geven op een van de belangrijkste vragen van het experiment. De beschikbare registraties bevatten volgens de onderzoekers onvoldoende detail om vast te stellen of criminaliteit rond teelt en distributie door het experiment daadwerkelijk verandert. Het onderzoek kan inmiddels gedetailleerd volgen wat er gebeurt met prijzen, productassortiment, consumptie en de omgeving van coffeeshops, maar ontwikkelingen in de achterliggende illegale productie en distributie zijn veel moeilijker rechtstreeks meetbaar.
Eerste balans, nog geen eindoordeel
De eerste vervolgmeting is nadrukkelijk geen eindevaluatie. De gereguleerde markt was gedurende een belangrijk deel van de onderzoeksperiode bovendien nog volop in ontwikkeling. Voor hasj werd bijvoorbeeld pas vanaf 1 september 2025 gehandhaafd op de verplichting om uitsluitend gereguleerde hasj te verkopen. De volgende jaarlijkse metingen zijn daarom noodzakelijk om te bepalen of de ontwikkelingen die nu zichtbaar zijn structureel worden.
Toch levert deze eerste vervolgmeting een aantal duidelijke bevindingen op. Er is geen aantoonbare toename van de gemeten cannabisconsumptie en er zijn geen duidelijke verschillen gevonden tussen experiment- en vergelijkingsgemeenten op het gebied van gezondheid, leefbaarheid en veiligheid. Tegelijkertijd is de gereguleerde keten transparanter geworden en beschikt de consument over een aanzienlijk breder productassortiment.
Vooral bij wiet ontstaat daarnaast een ontwikkeling die voor het verdere verloop van het experiment relevant kan zijn. De gemiddelde prijs daalt en consumenten beoordelen de prijs-kwaliteitverhouding positiever. Juist prijs is een belangrijke reden om cannabis buiten de coffeeshop te kopen. De onderzoekers houden er inmiddels zelf rekening mee dat de illegale markt kan gaan reageren op de dalende prijzen van gereguleerde wiet.
De centrale vraag voor de volgende vervolgmetingen wordt daarmee steeds concreter. Kan een gereguleerde markt die functioneert, een breder productassortiment biedt, op wiet concurrerender wordt en vooralsnog niet gepaard gaat met een aantoonbare toename van consumptie, overlast of veiligheidsproblemen, uiteindelijk ook de illegale markt aantoonbaar terrein laten verliezen?
Bronnen en verwijzingen
Vervolgmetingen & meetmomenten
Alle metingen in de evaluatie van het experiment gesloten coffeeshopketen op een rij: voormeting, nulmeting, de vervolgmetingen tijdens de experimenteerfase en de eindevaluatie.
Naar de kennisbank