De kern van het debat is niet of toeristische druk bestaat, maar welke maatregelen daadwerkelijk bijdragen aan een stad in balans. Toeristische druk wordt bepaald door aantallen bezoekers, verblijfsduur, spreiding in tijd en ruimte en gedrag in de openbare ruimte. Het i-criterium stuurt op geen van deze factoren. De maatregel reguleert uitsluitend waar cannabis wordt gekocht en heeft daarmee geen directe invloed op het aantal bezoekers of hun bewegingen door de stad. Het presenteren van het i-criterium als toerismemaatregel miskent die realiteit.

Onderzoek laat zien dat coffeeshops voor een deel van de toeristen een bezoekreden zijn, maar niet de belangrijkste. Wandelen door de stad, musea, architectuur, horeca en uitgaan worden structureel vaker genoemd. Slechts een beperkte groep bezoekers geeft aan weg te blijven wanneer toegang tot coffeeshops wordt beperkt. Het idee dat toeristische druk hierdoor substantieel afneemt, wordt door de feiten niet gedragen. Daarmee ontbreekt de noodzakelijke doel-middelrelatie die je mag verwachten bij ingrijpend beleid.

Wat wel verandert wanneer het i-criterium wordt ingezet, is het aankoopkanaal. De vraag naar cannabis verdwijnt niet wanneer gereguleerde verkoop wordt beperkt. Een deel van de bezoekers blijft komen en wijkt uit naar straatdealers en informele netwerken. Daarmee verschuift de verkoop van een gecontroleerde en zichtbare omgeving naar de openbare ruimte en de illegaliteit. Dit verplaatsingseffect is geen theoretische aanname, maar een voorspelbaar gevolg dat aansluit bij bestaande cijfers over straatdealen en ervaren overlast in delen van de binnenstad.

Die verschuiving heeft directe gevolgen voor de openbare orde. Straathandel is diffuus, moeilijk te controleren en in de praktijk niet beperkt tot cannabis. Verkoop vindt plaats zonder leeftijdscontrole, zonder voorlichting en vaak in combinatie met andere vormen van illegale handel. Dat vergroot de kans op overlast, intimidatie en veiligheidsincidenten en tast het veiligheidsgevoel in de stad aan. Waar coffeeshops vaste, vergunde locaties zijn, verplaatst het i-criterium de problematiek naar plekken waar toezicht en handhaving veel lastiger zijn.

Ook vanuit het perspectief van handhaafbaarheid en regulering is het i-criterium een risicovolle keuze. Coffeeshops maken toezicht, handhaving en scheiding van markten mogelijk. Door gereguleerde verkoop af te sluiten, wordt een controleerbaar systeem ingeruild voor een oncontroleerbare markt, terwijl de handhavingscapaciteit in de stad al onder druk staat. Handhaving verschuift van toezicht op vaste locaties naar reactief optreden in de openbare ruimte, met minder grip en hogere kosten.

De rechtszaak van Stichting Amsterdam heeft een Keuze raakt daarmee aan een fundamentele beleidsvraag. Worden maatregelen gekozen op basis van effectiviteit en feitelijke gevolgen, of op basis van aannames en symboliek? Het inzetten van het i-criterium als instrument tegen toeristische druk lost het probleem niet op, maar verplaatst het en vergroot tegelijkertijd de risico’s voor openbare orde, veiligheid en handhaafbaarheid.

Amsterdam heeft inderdaad een keuze. Die keuze is niet tussen wel of geen toerisme en ook niet tussen wel of geen coffeeshops, maar tussen beleid dat aantoonbaar bijdraagt aan balans en beleid dat nieuwe problemen creëert. Wie kiest voor een stad in balans, kiest voor effectiviteit boven symboolpolitiek en voor maatregelen die de stad leefbaar en beheersbaar houden.