Dat onderscheid is cruciaal. Het debat gaat niet over de vraag of risico’s moeten worden beheerst. Dat spreekt voor zich. Het gaat over de manier waarop dat gebeurt. De systematiek van de wetgeving tegen witwassen is gebaseerd op individuele beoordeling. Per klant moet worden vastgesteld of er concrete risico’s bestaan en of die risico’s kunnen worden beperkt door passende maatregelen. In deze situatie is geen individuele toetsing verricht en zijn geen specifieke risico’s per onderneming benoemd. Worldline heeft bovendien zelf aangegeven geen individuele bedenkingen te hebben ten aanzien van de bedrijfsvoering van deze coffeeshops. Daarmee ontbreekt een klantgebonden grondslag voor beëindiging. Wat resteert is een categorale beslissing.

Die benadering staat bovendien haaks op de lijn die vanuit overheid en toezichthouders is uitgezet. De minister van Financiën heeft expliciet op schrift gesteld dat coffeeshops niet categoraal mogen worden uitgesloten van betaalfaciliteiten en dat bestaande relaties niet enkel vanwege de aard van de onderneming mogen worden beëindigd. Daarbij is juist gewezen op het belang van het bevorderen van girale betalingen om contante geldstromen te beperken. Ook toezichthouder DNB benadrukt dat een verhoogd inherent risico niet betekent dat een categorie klanten moet worden geweigerd, maar dat per individuele klant moet worden beoordeeld of risico’s beheersbaar zijn. Het uitgangspunt is individuele beoordeling, niet uitsluiting.

Worldline beroept zich op haar afhankelijkheid van acquiring banken binnen haar betaalinfrastructuur. Volgens haar ligt daar de aanleiding voor de opzeggingen. Dat betekent dat de beëindiging niet voortvloeit uit gedrag van de ondernemers, maar uit een interne afhankelijkheid in de keten van Worldline. Een wijziging in die keten wordt opgelost door alle coffeeshoprelaties tegelijk te beëindigen. Daarmee wordt een intern ketenprobleem verplaatst naar de klant, terwijl de wettelijke systematiek juist uitgaat van individuele beoordeling en mitigatie.

Pinverkeer vormt voor veel coffeeshops een belangrijk deel van de omzet. De verschuiving naar giraal betalen is de afgelopen jaren niet alleen een ontwikkeling in het betalingsverkeer geweest, maar ook het resultaat van beleid waarin beperking van contant geld centraal staat. Coffeeshops opereren binnen afspraken met hun bank over de verhouding tussen contante en elektronische omzet. Die verhouding wordt gemonitord. Banken hanteren stortingslimieten en verbinden voorwaarden aan contante geldstromen. Van ondernemers wordt verwacht dat zij hun cash-intensiteit beheersbaar houden en transparant maken.

Wanneer pinfaciliteiten wegvallen, verschuift omzet naar contant geld. Daarmee verandert de verhouding tussen cash en giraal, terwijl de bancaire verwachtingen ongewijzigd blijven. Dit kan leiden tot aanvullende vragen, verscherpt toezicht of herbeoordeling van de bankrelatie. Een besluit binnen de betaalinfrastructuur werkt zo direct door in de bredere financiële positie van de ondernemer. Tegelijkertijd nemen de operationele lasten toe en stijgt het veiligheidsrisico doordat grotere hoeveelheden contant geld aanwezig zijn op locatie.

Daar komt bij dat Worldline deze sector twee jaar geleden actief heeft geworven als klant. De aard van de bedrijfsvoering is sindsdien niet gewijzigd. Het risicoprofiel was bekend bij het aangaan van de relatie. Ondernemers mochten er dan ook van uitgaan dat, zolang geen individuele overtredingen of tekortkomingen werden vastgesteld, toegang tot het girale betalingsverkeer behouden zou blijven. De verandering zit niet bij de coffeeshops, maar in de keten van Worldline zelf.

De kern van deze zaak is daarom niet een contractuele formaliteit, maar een principiële vraag over de grenzen van contractsvrijheid binnen een essentiële infrastructuur. Wanneer een betaaldienstverlener erkent dat er geen individueel probleem is, maar desondanks kiest voor collectieve beëindiging, wordt het onderscheid tussen risicobeheersing en sectorbeleid zichtbaar. In plaats van individuele beoordeling wordt gekozen voor uitsluiting van een categorie klanten.

Worldline erkent geen individueel bezwaar. Toch worden de relaties collectief beëindigd. De oorzaak ligt daarmee niet bij de ondernemers, maar in de bancaire keten van Worldline. De uitkomst van deze procedure zal duidelijk maken of interne ketenproblematiek mag worden afgewenteld op ondernemers die voor hun dagelijkse bedrijfsvoering afhankelijk zijn van toegang tot het girale betalingsverkeer.